مراکز اقامتی کیش

در مشهد به جز کمپ‌ها، نزدیک به ۳۰۰ یکتا اقامتی مجاز شامل هتل‌های یک الی پنج ستاره، هتل‌آپارتمان‌ها و مهمان‌پذیرها فعالیت دارند که از مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:[۱۴۶]

هتل‌های پنج‌ستاره: مجلل درویشی، پارس مشهد، پردیسان، هما۱، هما۲، بین‌المللی قصر، بین‌المللی قصر طلایی، مدینةالرضا، کوثر ناب

هتل‌های چهارستاره: اترک، جواد، سی‌نور، قصر الماس، فردوس، ایران مشهد، کیانا، هلیا مشهد، توس، هاترا، زمرد، میثاق، مینو، عماد، بزرگ فردوسی

این در حالی است که در سنه ۱۳۱۳ در شهر مشهد، فقط ارزانترین قیمت تور مشهد دو مهمان‌خانه (هتل) و ۳۳ مسافرخانهٔ مهم و یک مرکز پانسیون (با دو نمره) و هفت کافه و رستوران هستی داشت. یکتا از این دو هتل، «مهمانخانهٔ شرق» در خیابان پهلوی سرشناس به ارگ (امام خمینی کنونی) بود که دو اتاق بزرگ و سه نمرهٔ (اتاق) کوچک با هفت تن کارگر داشت و کرایهٔ آن برای هر نفر شبی بین چهار لغایت ۱۰ ریال بود.[۱۴۷]

اولین و مهم‌ترین هتل مشهد «هتل پارس» بود که در خیابان ارگ، روبه‌روی باغ ملی با ۱۰ نفر کارگر و ۱۶ اتاق با اثاثیهٔ امروزین و کرایهٔ ۱۲ الی ۳۰ ریال برای هر تن به پذیرایی از مسافران و زائران می‌پرداخت. بنای هتل پارس در سال ۱۳۱۶ به‌وسیلهٔ یک معمار روس و به سبک روسی ساخته شده‌است. نخستین مالک این بنا یک فرد یهودی به‌نام «امین‌اف» بوده‌است که چند سال پس از ساخت، بنا را به مجاور توسی — والد ریاست فعلی هتل — فروخت. در سنه ۱۳۲۰ با آمدن روس‌ها به ایران، ساختمان هتل به مقر فرماندهی روس‌ها تبدیل شد. در سنه ۱۳۵۵، این هتل به‌عنوان محل برگزاری و پذیرایی از مدعوین «دومین جشنواره توس» گزینش شد. ساختمان هتل پس از انقلاب از جانب بنیاد مستضعفان ضبط شد. ساختمان هتل پارس دارای مالکیت شخصی است و تا به حال اقدام خاصی برای ثبت، حفاظت و مرمت بنیادین و هم‌چنین تحصیل حریم بنا اتمام نشده‌است.[۱۴۷]

مشهد با دارابودن ۵۵٪ تخت‌های توریسم و اقامتی کشور، بیشترین قیمت تور مشهد شمار مراکز اقامتی را به خویش اختصاص داده‌است؛[۱۴۸] و به همین علت قطب مهم توریسم کشور محسوب می‌شود. بااین‌حال عدم پاسخگویی این شمار مرکز توریسم به دربایستن مسافران، سبب رشد مراکز غیرمجاز اقامتی شده‌است. همین مسئله مایه بروز حوادث زیادی در این گویه شده‌است.[۱۴۸] حدود ۳هزار لغایت ۵هزار واحد اقامتی غیرمجاز در سطح شهر مشهد وجود دارد.[۱۴۹]

یکی از کاستی ها جدید شهر مشهد تفریق میزان ماندگاری رهنورد است که معمولاً مسافران پس از زیارت و خرید در بازار، مسافرت خویش را اتمام‌یافته می‌دانند. درحال‌حاضر میزان ماندگاری در شهر مشهد به دو روز رسیده‌است

بهداشت مردم مشهد

تا قبل از بیمارستان امام رضا، چند شفاخانه (درمانگاه) در مشهد هستی داشت که اغلب متعلق به آستان قدس رضوی بود.[۱۲۷] اولین مریض خانه به سخیف امروزین در مشهد، بیمارستان پیشوا رضا بود که در سررسید رضاشاه پهلوی و در سال ۱۳۱۳ به جای دارالشفای رضوی ساخته شده‌است.[۱۲۸] مریض خانه پیشوا رضا در ابتدای تأسیس مریض خانه شاه‌رضا نام داشت و پزشکان آن نیز بیگانه بودند که هم‌زمان کار طبابت تور ارزان مشهد  و تعلیم را سپریدن می‌دادند.[۱۲۷]

مراکز تخصصی بسیاری در مشهد درحال کار و جنبش هستند که همین مسئله مایه پاسخ بیماران بسیاری از سراسر مملکت و حتی در برخی موارد از خارج از کشور است.[۱۲۹] بیمارستان تخصصی قلب و عروق جوادالائمه، مریض خانه تخصصی چشم خاتم‌الانبیاء، مریض خانه تخصصی کودکان دکتر شیخ و بیمارستان فوق‌تخصصی رضوی ازجمله این مراکز هستند.

مشهد در زمینهٔ پشتیبانی از بیماری‌های سرطانی و پیوند اعضا در کشور جایگاه ویژه‌ای دارد. در زمینهٔ سرطان هم‌اکنون درمان سه‌بعدی بیماران سرطانی در مراکز درمانی پیشوا رضا و امید مشهد انجام می‌پذیرد.[۱۳۰][۱۳۱] این شهر یکی از قطب‌های تحقیقات برای پیشگیری و شفا بیماری‌های سرطانی در مملکت است.[۱۳۲]

هم‌چنین مشهد یکتا از قطب‌های پیوند اعضا در مملکت است.[۱۳۳][۱۳۴] واحد فراهم‌آوری اعضای پیوندی دانشگاه علوم پزشکی مشهد از سنه ۱۳۸۰ تحت مدیریت مرکز پیوند اعضا قیمت تور مشهد نوروز 97 در حوزهٔ ریاست این دانشگاه تکاپو داشته‌است. پس از برپایی مرکز پیوند اعضا و دیالیز منتصریه از آغاز سنه ۱۳۹۱ براساس پیشنهاد مرکز مدیریت پیوند و موافقت ریاست دانشگاه علوم پزشکی مشهد، این یکتا در این مریض خانه مستقر گردیده‌است. از سنه ۱۳۸۰ تا به حال بیش از ۱۵۰۰ بیمار نیازمند با اهدای اعضایی همانند قلب، کبد، کلیه، پانکراس، روده، قرنیه و پوست حیاتی در این واحد، پیوند اخذ کرده‌اند؛ یا این بیماران از مشکلات ناشی از اختلال عضو نجات یافته‌اند.

اقتصاد مشهد

اقتصاد مشهد بیشتر بر روی زعفران، زرشک، نبات، آجیل و خشکبار و چرم صنعتی (به‌صورت زینتی) و صنعت فرش پیمان دارد. هم‌چنین زائران حرم رضوی و توریست‌ها از منابع درآمدزایی این شهر هستند؛ به‌طوری‌که صنعت هتل‌داری، یگانه از صنایع پررونق در این شهر محسوب می‌شود و ۹۰٪ گردشگران خارجی که به ایران نرخ ویژه تور مشهد سفر می‌کنند، از مشهد رویت می‌کنند.[۸۸] از دیگر محصولات مهم زراعت مشهد غلات، چغندر قند و محصولات جالیزی است.

مشهد تنها در فصل تابستان سال ۱۳۸۹ پذیرای بیش از ۱۳میلیون رهنورد بوده‌است.[۸۹] وجود آرامگاه علی بن موسی الرضا در مشهد مایه شده‌است که سالانه تعداد زیادی از گردشگران و جهانگردان به مشهد سفر کنند.

مذهب مردم مشهد

بیشتر مردم شهر مشهد، مسلمان و شیعهٔ دوازده امامی هستند. این سوژه به‌واسطهٔ وجود حرم علی بن موسی الرضا در این شهر نیز تشدید شده‌است. بااین‌حال، اقلیت‌های دینی دیگری نیز در مشهد هستی داشته یا دارند.

در مشهد محله‌ای به نام «محلهٔ جدید» هستی دارد که مجتمع مسکونی یهودیان در مشهد بود. این محله منازل بزرگ و استوار با دیوارهای بلند داشت و خانه‌ها از داخل با یکدیگر مرتبط بود. کمتری یهودی مشهد که بینش و کیاست اقتصادی داشتند با توسعهٔ عمرانی مشهد به خیابان‌های جنت و جم (پاسداران کنونی)قیمت ارزان تور مشهد  نقل‌مکان کردند و عده‌ای هم به اسرائیل مهاجرت کردند.[۶۵]

مهاجران ارمنی از اواخر قرن نوزدهم م و در زمان حکومت قاجاریان از مرز باجگیران و درگز وارد این استان شدند و سپس در شهرهای مشهد، قوچان، نیشابور، شیروان، سبزوار، بجنورد و درگز ماندن گزیدند. بعدها بازرگانان ارمنی از مناطق دیگر ایران مثل آذربایجان و اصفهان نیز به این استان نقل‌مکان کردند و به کارهای بازرگانی و صنعتی مشغول شدند. اکثر کارخانه‌های ارامنه کارخانه‌های تصفیهٔ پنبه، تولید الکل صنعتی و پزشکی، قیرسازی و نخ‌ریسی بودند. مطابق برخی منابع، در ۱۹۶۵، ۵۱ خانوار ارمنی در مشهد اقامت داشته‌اند و مطابق احصاء ۱۹۶۶، ۳۲۰ ارمنی در مشهد و ۵۲۱ ارمنی در همه ایالت خراسان ساکن بوده‌اند. در ۱۹۱۳، ارمنیان مشهد مدرسهٔ هایکازیان را — که در واقع شعبه‌ای از مدرسه هایکازیان طهران بود — تأسیس کردند. در ۱۹۴۱، کلیسای مسروپ مقدس، که نزد اهالی به «کلیسای حضرت مریم» نیز معروف است، احداث شد. مردمان ارمنی شهر مشهد حائز گورستان ویژهٔ خود بوده‌اند که سال تأسیس آن به ۱۹۴۴ بازمی‌گردد. در این قبرستان نمازخانه‌ای هم هستی داشت. غیر از سنگ قبرهای متعلق به ارمنیان، در قسمت خاصی متعلق به قطعه‌ای به ۳۲ سرباز لهستانی که در سررسید جنگ جهانی دوم در محلی تقریبا قوچان کشته شده‌بودند برگزیدن یافته‌بود.بها تور مشهد  مجلس فرهنگی ـ ورزشی آرارات نیز از ۱۹۸۳ در این شهر شعبه‌ای برپایی کرده‌است که تاکنون به فعالیت‌های فرهنگی ورزشی خویش پیوسته می‌دهد.[۶۶]

در مشهد اقلیتی از بهاییان نیز هستند، اما به‌دلیل نبود آمار رسمی تعداد آنان مشخص نیست. در سنه ۱۳۴۵، در اوایل صدارت امیرعباس هویدا، ایران به ۲۴ «قسمت امری» بخش می‌شد.[یادداشت ۵] هر تقدیر امری حائز مرکزی بود که محفل آن به «محفل روحانی مرکز تقدیر امری» موسوم بود و خراسان به مرکزیت مشهد یگانه از آن قسمت‌های امری بود. در سال ۱۳۴۹ تعداد مراکز تقدیر امری ایران به ۶۷ مرکز رسید و در «نقشهٔ پنج ساله»، که به اواخر دوران سلطنت پهلوی تعلق دارد، باید تعداد محافل محلی ایران به ۱۱۰۰ محفل می‌رسید.

جمعیت مشهد

شهر مشهد، در سدهٔ پسین از رشد جمعیت بالایی برخوردار بوده‌است. در اولین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ اتمام گرفت، این شهر، با ۲۴۱٬۹۸۹ نفر جمعیت بعد از شهرهای تهران، تبریز و اصفهان، چهارمین شهر پرجمعیت ایران بود. در سرشماری بعدی و در سنه ۱۳۴۵، این شهر پس از تهران و اصفهان، جایگاه سوم را در بین شهرهای ایران داشت. در سرشماری سنه ۱۳۵۵، مشهد، بعد از تهران، دومین شهر تور ارزان مشهد پرجمعیت ایران بود و لغایت آخرین سرشماری در سنه ۱۳۹۵، همین جایگاه را داشته‌است.[۵۵] براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر مشهد در این سال، بالغ بر ۳٬۰۰۱٬۱۸۴ تن بوده‌است

زمین شناسی مشهد

دشت مشهد به‌صورت دره‌ای وسیع دارای ابعادی به‌طول بیش از ۱۰۰ کیلومتر و عرض میانه نزدیک ۲۵ کیلومتر و گستره حدود ۲۵۰۰ کیلومتر مربع است. دشت مشهد با مختصات طول جغرافیایی ´۲۱:°۵۸ تا ´۰۸:°۶۰ درجهٔ شرقی و پهنا جغرافیایی ´۴۰:°۳۵ الی ´۰۳:°۳۶ درجهٔ شمالی در حوضهٔ آبشخور رودخانهٔ کشف‌رود در خراسان رضوی قرار دارد. از وسط سازندهای موجود در این دشت، سازند مزدوران (سازند دوران دوم) درباره پیش فروش تور مشهد منابع آب زیرزمینی دارای اهمیت است. این سازند که از رسوبات دشوار کربناته برپایی شده، به‌دلیل وجود فضاهای خالی کارستی، توانا است سفره‌های آب زیرزمینی را به وجود آورد. ازجمله منابع آب سطحی این دشت نیز می‌توان به خود رودخانهٔ کشف‌رود اشاره کرد. این رودخانه در گذشته دارای آب زیادی بوده؛ اما درحال‌حاضر به‌علت پایین‌افتادن سطح آب زیرزمینی و درنتیجه قطع‌شدن زهکش‌ها تنها در مواقع سیلابی شدید، مقداری آب از سرشاخه‌های آن وارد می‌شوند

تاریخ دوران قاجار مشهد

با پروا تیموریان به مشهد و به‌ویژه بعد از آن در دورهٔ صفویان با استقرار رسمی آیین تشیع در ایران و توجه ویژه صفویان به مشهد و نیز انتقال آب چشمه گیلاس در دو مرحله (دورهٔ تیموری و دورهٔ صفوی) به مشهد، امید زندگی دوبارهٔ تابران به‌کلی از میان رفت.[۲۱][۲۲] با پیشرفت خاندان صفوی عرصهٔ تازه‌ای از کامیابی برای مشهد نخست شد. نخستین شاه این خاندان، شاه اسماعیل اول، شیعه را به‌عنوان کیش رسمی بنیان نهاد و به‌دنبال این امر، شهرهای مقدس داخل مرزهای ایران به‌ویژه مشهد و قم، به شاخصه‌ای اصلی در برنامهٔ وی بدل شدند، چنان‌که در پیش فروش تور مشهد باره جانشینانش نیز همین‌طور بود. زیارت این آرامگاه‌های ورجاوند رونق قابل‌توجهی را برای این شهرها به‌ارمغان آورد. در مشهد، بارگاه سلطنتی، کار و جنبش ساخت‌وساز وسیعی را به‌نمایش گذاشت. در این رابطه به‌ویژه شاه تهماسب اول، جانشین شاه اسماعیل اول و شاه عباس نخست از چهره‌های شاخص به‌شمار می‌آیند.[۷] پادشاهان صفوی که در اعتلای شعائر آیین شیعه کوشش وافر داشتند، خراسان و به‌ویژه مشهد را مورد توجه ویژه پیمان دادند. برهمین‌اساس، هرات در عهد شاه اسماعیل نخست از دارالملک خراسان خارج شد و شهر مشهد جای آن را گرفت.[۲۳]

در زمان شاه طهماسب اول، خوانین شیبانیان چند بار به مشهد تازش و یک بار در سنه ۹۳۶ آن را تصرف کرد.[۲۴][۲۵] سال ۹۹۷ سال فاجعه‌انگیزی برای مشهد بود. عبدالمؤمن شیبانی پس از چهار ماه محاصره، شهر را مجبور به تسلیم کرد. خیابان‌های شهر مملو از خون شدند و غارت و تاراج سرتاسری در دروازه‌های منطقهٔ مقدس همگی نداشت. شاه عباس اول که از سال ۹۹۳ تا صعود رسمی تاج و تختش به قزوین در سنه ۹۹۵ در مشهد زندگی می‌کرد، لغایت سنه ۱۰۰۶ توانا به بازپس‌گیری مشهد از ازبک‌ها نبود.[۷]

در دوران پادشاهی شاه عباس اعتبار و رونق شهر مشهد رو به ازدیاد نهاد. شاهراهی وسط اصفهان، مشهد و هرات احداث گردید و کاروانسراها و آب‌انبارهای بزرگ در گذرگاه آن ساخته شده، حرم رضوی نیز در این عهد گسترش یافت.[۲۳] هم‌چنین خیابانی سر راست از غرب به شرق شهر مشهد در دورهٔ شاه عباس احداث شد که از میانی آن نهری جاری بود. از اقدامات سایر وی در مشهد می‌توان به انتقال آب چشمه گیلاس به مشهد اشاره کرد.[۲۶] شاه عباس، مشهد را به‌طور رسمی «شهر مقدس ایران» پیمان عدل لغایت ملت به زیارت امام هشتم شیعیان بروند و از رنج و مشقت‌های سفر حج و سخت‌گیری‌های حکام ولایات عثمانی سایر خبری نباشد.[۲۷]

در ایرانِ عصر صفوی فقط سیزده شهر دارای بیگلربیگی عظیم‌الشأن بودند که یگانه از آن‌ها مشهد بود. بیگلربیگی مشهد حاکمان تابعی هم داشت که عبارت بودند از حکام سرخس، نیشابور، تور لحظه آخری مشهد ترشیز، ابیورد، آزادوار، نسا، سبزوار، اسفراین، حورور ویساکوه، درون، تربت و بزاندوق.[۲۸] هم‌چنین ظاهراً مشهد یکتا از معدود شهرهای گستره صفویان بوده که در روزگار شاه سلیمان و شاه پادشاه حسین در آن سکه ضرب می‌شده‌است.[۲۹]

در سال ۱۱۳۵ و با پیش درآمد حکومت شاه تهماسب دوم، ایل افغانی ابدالی به خراسان حمله کرد. مشهد سرنگونی کرد؛ اما در سنه ۱۱۳۸ ایرانی‌ها موفق شدند پس از یک محاصرهٔ دوماهه این شهر را مفتوح پس گیرند.[۷]

خراسان در زمان نادر شامل بخش‌هایی از افغانستان و ماوراءالنهر بوده‌است که در سایهٔ توسعه‌طلبی‌های نظامی نادر لغایت مرز هند و ترکستان گسترش یافت. نادر، پایتخت را از اسپاهان که یادگار طرفداران صفوی بود به خراسان انتقال داد. او با به کارگیری موقعیت ژئوپولتیک خراسان توانست به اهداف سیاسی خود دست یابد. مشهد مرکز سیاسی دولت وی و دژ کلات، حصاری طبیعی در مواقع بحرانی گشت. ارتش او متکی بر نیروی رزمی قومیت‌های گوناگون به‌ویژه عشایر خراسان بود.[۳۰]

مشهد در سررسید سلطنت نادر به اوج خود رسید. نادر مشهد را به پایتختی برگزید زیرا با پروا به گسترش بسیار متصرفاتش در شرق، مشهد از اصفهان، پایتخت صفویان، حائز مرکزیت بهتری بود. او احد از بانیان بزرگ حرم علی بن موسی الرضا به‌شمار می‌آید. نادر به‌شکرانهٔ فتح بر ملک محمود سیستانی، گلدسته‌ای طلایی در جنوب صحن عتیق (انقلاب فعلی) و شمال‌غربی گنبد بنا کرد. در همان سررسید گلدستهٔ شاه تهماسبی را — که در سمت سایر صحن قرار داشت — برای این که با گلدستهٔ مذکور متناسب باشد خراب کرد و تجدید بنا نمود. هنگامی که نادر با غنایم فراوان از هند بازگشت هدایای زیادی به حرم عرضه داشت و پروانه داد ایوان امیرعلیشیر نوایی را از نو بنا کنند و با الواح طلایی بپوشانند که اکنون به اسم ایوان طلای نادری نامدار است. سقاخانهٔ وسط صحن نیز به امر وی بنا گردید. هم‌چنین چهارصد جلد کتاب به کتابخانهٔ آستان قدس اهدا کرد که بدین‌ترتیب در احصاییه بزرگ‌ترین واقفین حرم درآمد. دوران شکوه و جلال مشهد دیری نپایید زیرا علی‌رغم توجهی که نادر به حرم و شهر داشت، سختگیری‌های پی‌درپی وی در سال‌های پس برای ملت ساکن شهر سخت و طاقت‌فرسا بود.[۳۱]

پس از نادر و جانشینانش، آخرین سلطان افشاری، شاهرخ، به مدت ۵۰ سنه به‌طور ناتوان و تحت نفوذ امرا و فرماندهان ایلات خراسانی و حمایت‌های احمدشاه درانی در بخش کوچکی از خراسان غربی به مرکزیت مشهد دستور راند.[۳۰] ستوده تر شاه و خلیفه وی تیمور شاه، شاهرخ را به‌عنوان خراج‌گزار در متصرفات خراسان گماردند و بدین‌ترتیب خراسان به‌نوعی دولت حائل بین آنان و ایران تبدیل شد. سلطنت شاهرخ نابینا با وقفه‌های کوتاه‌مدت و مکرر، بدون هیچ‌گونه واقعهٔ به‌ثبت‌رسیدهٔ خاصی سپری شد. پس از اجل تیمور شاه (۱۲۰۷) آقا محمد خان پایه‌گذار سلسلهٔ قاجار موفق شد در سال ۱۲۱۰ گستره حکومتی شاهرخ را تصاحب کرده و وی را به مرگ محکوم کند و این پسین جدایی خراسان از دیگر بخش‌های ایران بود.[۷]

در سدهٔ نوزدهم مشهد شهری حائز یک حصار و قلعهٔ نظامی جهت نگهداری از حملات بود. این شهر شش محلهٔ بزرگ و ده محلهٔ کوچک‌تر داشت. در میانهٔ شهر خیابان اصلی قرار داشت که شهر را به دو نصف بخش می‌کرد و در طول آن نهر آبی جاری بود که منبع اصلی آب شهر بود. منبع اصلی درآمد شهر ناشی از حرم رضوی و زائران آن بود

تاریخچه مشهد

به‌گفتهٔ تاریخ‌نویسان، هنگامی که یزدگرد سوم از مساوی سپاهیان مسلمان عرب گریخت، عازم توس شد تا از کُنارَنگِ توس، مرزبان خویش در آن خطه، پناه بخواهد، ولی کنارنگ یزدگرد را از توس راهی مرو کرد. پس از آن، کنارنگیان به رغم فتح خراسان بدست اعراب، هم‌چنان نفوذ خویش را در خطهٔ توس حفظ کردند و تا پسین عصر امویان، در آن‌جا ماندند و فقط بعد از یورش سرداران ابومسلم در سال ۱۲۹ ه‍.ق بود که آن‌جا را رها ساختند.[۶][۱۱] فقط خبر شاهنامه که تاریخ هم آن را تأیید می‌کند پناهنده‌شدن یزدگرد سوم ساسانی به کنارنگ توس، بعد از رزرو تور مشهد  شکست از اعراب (عرب ها) در سررسید خلافت عثمان است.[۶]

مأمون، خلیفه هارون، پس از گذشت چند سالی از خلافتش بر اثر طغیانی که علیه وی بدست علویان پدید آمد، به قصد آن‌که تمایل شیعیان را به خویش جلب کند، علی بن موسی الرضا، پیشوا هشتم شیعه، را به جانشینی نامزد کرد و به دارالخلافه‌اش در مرو فراخواند. مأمون به همراه علی بن موسی الرضا، پس از یک سنه ماندن در مرو، عازم بغداد شد. در طی گذرگاه در روستای نوغان، علی بن موسی الرضا، به خانهٔ امیر سناباد وارد و در آن‌جا به‌روایت شیعیان مسموم شد و در سنه ۲۰۲ یا ۲۰۳ ه‍.ق بعد از سه روز فوت شد و پیکرش در باغ حمید بن قحطبه در ساحل مقبرهٔ هارون، در ۱٫۵ کیلومتری روستای سناباد مدفون شد. از همان زمان، این نقطه، مشهد الرضا و پس به‌اختصار مشهد نام گرفت.[

ریشه کلمه مشهد

واژهٔ «مَشْهَد» (جمع: «مَشاهِد») به‌معنی محل شهود و محل شهادت است.[۴] به‌باور شیعیان، علی بن موسی الرضا پس از قتل به‌دست مأمون، خلیفهٔ عباسی، در سنه ۲۰۳ ه‍. ق، در مقبره هارونی سناباد به‌خاک ودیعه شد. متعلق به بعد «سناباد نوغان» به‌نام «مشهدالرضا» خوانده شد و کم‌کم بر پهنهٔ آن، تور ارزان مشهد به‌ویژه در موعد شاه تهماسب صفوی، افزوده شد و مردم توس (طوس) به مشهد کوچ داده شدند؛ و به‌مرور زمان اسم مشهد بر این شهر ماندگار شد.[۵] به مشهد اسم «قبلهٔ هفتم» را نیز اطلاق می‌کنند

مشهد

مشهد کلان‌شهری در شمال شرقی ایران و مرکز فرمانروایی خراسان رضوی است. این شهر در موعد افشاریان، پایتخت ایران بود. مشهد با ۳۵۱ کیلومتر مربع مساحت، دومین شهر پهناور ایران پس از طهران است. طبق سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ این شهر با ۳٬۰۰۱٬۱۸۴ تن جمعیت، دومین شهر پرجمعیت ایران پس از طهران است. این شهر به واسطهٔ وجود حرم علی بن موسی الرضا، هشتمین امام دین شیعه، سالانه پذیرای بیش از ۲۷ میلیون زائر از داخل و دو میلیون زائر از خارج از کشور است.

شهر مشهد در حوزهٔ رودخانهٔ کشف‌رود و در دشت مشهد قیمت ویژه تور مشهد بین کوه‌های هزارمسجد و بینالود گسترده شده‌است. بیشینهٔ بلندی شهر مشهد ۱۱۵۰ متر و کمینهٔ آن ۹۵۰ متر است. شهر مشهد حائز آب و هوای متغیر، ولی معتدل و متمایل به سرد و خشک است و از تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سرد و نمناک برخوردار است. بیشینهٔ درجه حرارت در تابستان‌ها ۴۳ درجه بالای صفر و کمینهٔ آن در زمستان‌ها ۲۳ درجه ذیل صفر است.

مشهد دارای ۱۳ منطقهٔ شهرداری است و شهردار آن، بدست شورای شهر ۱۵ نفره انتخاب می‌شود. این شهر حائز یک فرودگاه بین‌المللی، یک ایستگاه راه‌آهن و سه ترمینال است که پیوستگی آن با شهرهای سایر را شدنی می‌سازد. حمل و نقل داخلی مشهد، توسط سامانهٔ تاکسی‌رانی و اتوبوس‌رانی و قطار شهری انجام می‌شود. اقتصاد مشهد متکی به گردشگری مذهبی با تمرکز بر حرم امام رضا است. در کنار آن، هستی مراکز بازرگانی بزرگ و امکانات پزشکی قابل توجه، مایه رونق توریسم تفریحی و توریسم سلامت در این شهر نیز شده‌است.

بیش از ۹۳٪ ملت مشهد فارسی‌زبان هستند. تراکم جمعیت در مشهد بیش از نه هزار تن در هر کیلومتر چهارگوش است. این شهر در سنه ۱۳۸۸ رسماً به عنوان «پایتخت معنوی ایران» گزینش شد. هم‌چنین مشهد به عنوان «پایتخت ادب اسلامی» در سال ۲۰۱۷ برگزیده شده‌است.